Czy arbuz jest moczopędny? Właściwości i wpływ na zdrowie

Pierwsze upały, kawałek lodowatego arbuza i nagle częściej zaglądasz do łazienki. Z tego artykułu dowiesz się, czy arbuz rzeczywiście działa moczopędnie, jakie ma właściwości zdrowotne i jak wpływa na różne układy w organizmie. Poznasz też sytuacje, w których lepiej ograniczyć jego ilość, choć kusi słodkim smakiem.

Czy arbuz jest moczopędny?

Arbuz to owoc, który w ponad 90% składa się z wody, a przy tym zawiera sporo potasu i bardzo mało sodu. Taka kombinacja sprawia, że organizm chętniej pozbywa się nadmiaru płynów. Zwiększa się objętość wydalanego moczu, a nerki są lepiej „przepłukiwane”. To właśnie z tego powodu po dużej porcji arbuza szybko pojawia się potrzeba skorzystania z toalety.

W tradycyjnym ziołolecznictwie Afryki sok z arbuza stosowano jako środek wspierający przy chorobach nerek i infekcjach dróg moczowych. W ajurwedzie mówi się wręcz, że arbuz „przepłukuje nerki” i pomaga przy zapaleniu pęcherza, wysypkach, alergiach skórnych czy egzemie. Działa chłodząco na cały organizm, więc chętnie sięgano po niego także przy gorączce i przegrzaniu.

Arbuz uchodzi za owoc bezpiecznie moczopędny – wspiera filtrację nerkową, jednocześnie dostarczając dużo wody i niewiele sodu.

Dzięki działaniu diuretycznemu arbuz pomaga usuwać nadmiar wody i zmniejszać obrzęki. Uważa się, że wspiera też usuwanie produktów przemiany materii, w tym amoniaku, który powstaje przy diecie bogatej w białko. Współczesne badania pokazały, że sok z arbuza może pomagać w profilaktyce kamicy nerkowej, bo rozcieńcza mocz i ułatwia wypłukiwanie drobnych złogów.

Trzeba jednak rozróżnić zdrowe nerki od chorych. U osoby z prawidłową funkcją nerek większa ilość potasu z arbuza ułatwia regulację gospodarki wodnej. U pacjentów z niewydolnością nerek nadmiar potasu może już być groźny i prowadzić do zaburzeń rytmu serca. Dlatego przy chorobach nerek wielkie porcje arbuza wymagają wcześniejszej konsultacji z lekarzem.

Jakie wartości odżywcze ma arbuz?

Na 100 g arbuza przypada tylko około 30–38 kcal, co stawia go w grupie najmniej kalorycznych owoców na świecie. Dostarcza mało cukru w przeliczeniu na objętość, a bardzo dużo wody. Jednocześnie wnosi cały pakiet witamin, składników mineralnych, przeciwutleniaczy i aminokwasów, które wpływają na zdrowie znacznie szerzej niż tylko przez działanie moczopędne.

Witaminy i minerały

W arbuzie znajdziesz przede wszystkim witaminę C, witaminę A (z beta karotenu) oraz witaminy z grupy B, takie jak B1, B2 i B6. Witamina C wspiera naczynia krwionośne i produkcję kolagenu, co ma znaczenie dla skóry i elastyczności ścian tętnic. Witamina A dba o prawidłowe widzenie, szczególnie po zmroku, a także chroni siatkówkę przed stresem oksydacyjnym.

Arbuz dostarcza też ważnych pierwiastków: magnezu, wapnia, fosforu, manganu, żelaza, miedzi, a w mniejszych ilościach selenu, cynku, chromu, boru, jodu czy litu. Potas obecny w miąższu wspiera prawidłowe ciśnienie krwi i równowagę wodno-elektrolitową. Magnez i cynk, razem z witaminami z grupy B, pomagają w pracy układu nerwowego, wpływają na jakość snu i regenerację po wysiłku.

Przeciwutleniacze i cytrulina

Charakterystycznym składnikiem arbuza jest likopen, czyli czerwony barwnik z grupy karotenoidów. Działa jak silny przeciwutleniacz. Spowalnia procesy zapalne, pomaga chronić ściany naczyń przed odkładaniem cholesterolu i wspiera profilaktykę miażdżycy. W połączeniu z choliną wpływa korzystnie także na mózg, pamięć i procesy poznawcze.

W arbuzie znajduje się też cytrulina – aminokwas, który w organizmie przekształca się w L-argininę, a dalej w tlenek azotu NO. Ten gaz rozszerza naczynia krwionośne, poprawia przepływ krwi w mięśniach i narządach płciowych. Dlatego arbuz zyskał opinię naturalnego środka wspierającego erekcję i afrodyzjak. Dla sportowców cytrulina oznacza lepsze ukrwienie mięśni, większą „pompę mięśniową” podczas treningu oraz szybszą regenerację i mniejsze bóle potreningowe.

Błonnik i niska kaloryczność

Mimo że arbuz kojarzy się głównie z wodą, zawiera również błonnik pokarmowy. To właśnie błonnik sprawia, że po dużym kawałku czujesz sytość, choć zjadłeś niewiele kalorii. Dzięki temu owoc dobrze wpisuje się w dietę odchudzającą. Niska gęstość energetyczna pozwala zjeść spory kawałek, nie obawiając się o nadmierny wzrost podaży energii.

Dla jelit błonnik z arbuza oznacza łagodną regulację wypróżnień i wsparcie przy skłonności do zaparć. W tradycyjnej medycynie ludowej – zwłaszcza w Afryce – sięgano też po korzeń arbuza jako silniejszy środek przeczyszczający lub wywołujący wymioty w razie zatrucia. Tych form nie stosuje się samodzielnie w domu, ale pokazują one, jak mocno arbuz kojarzono z wpływem na trawienie.

Jak arbuz wpływa na zdrowie serca i naczyń?

Moczopędne działanie arbuza, wysoka zawartość potasu, obecność cytruliny i likopenu tworzą ciekawy zestaw dla całego układu krążenia. Owoc ten nie tylko „odciąża” nerki, ale wpływa też na ciśnienie, elastyczność naczyń i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Czy to znaczy, że plaster arbuza może wspierać efekt leków na nadciśnienie? W wielu przypadkach będzie dobrym dodatkiem do diety.

Nadciśnienie i obrzęki

Duża ilość wody i potasu przy niskiej zawartości sodu sprzyja delikatnemu obniżaniu ciśnienia tętniczego. Arbuz działa diuretycznie, czyli zwiększa objętość wydalanego moczu, co pomaga usuwać nadmiar sodu i wody z organizmu. W efekcie mniejsze stają się obrzęki, a ciśnienie krwi ma tendencję do łagodnego spadku.

Dla osób z tendencją do zatrzymywania wody i cellulitu arbuz bywa wartościowym elementem jadłospisu, zwłaszcza w upały. Dietetycy podkreślają też, że częste sięganie po ten owoc pomaga naturalnie zwiększyć ilość przyjmowanych płynów. To ważne, kiedy w wysokiej temperaturze organizm intensywnie się poci i traci elektrolity.

W diecie osoby z podwyższonym ciśnieniem arbuz można sprytnie wpleść w codzienne menu na kilka sposobów:

• zastąpić nim słone przekąski w ciągu dnia,
• wykorzystać jako bazę chłodnika z dodatkiem ziół i odrobiny fety,
• dodać do koktajlu z zielonym ogórkiem i miętą,
• zjeść jako lekką przekąskę przed treningiem lub zaraz po nim.

Miażdżyca i choroby serca

Likopen, beta karoten i inne przeciwutleniacze z arbuza chronią cząsteczki LDL przed utlenianiem, a tym samym zmniejszają ryzyko powstawania blaszek miażdżycowych. Cholina działa korzystnie na metabolizm tłuszczów w wątrobie. Wspólnie wspierają profilaktykę miażdżycy i zawału mięśnia sercowego.

Cytrulina, zwiększając poziom tlenku azotu, poprawia elastyczność śródbłonka naczyń. To ułatwia ich rozszerzanie się przy wysiłku czy stresie. Potas reguluje pracę mięśnia sercowego i może zmniejszać skłonność do skurczów mięśni. Diuretyczne działanie arbuza obniża obciążenie objętościowe serca, co szczególnie cenią osoby z nadciśnieniem i skłonnością do obrzęków kończyn dolnych.

Porcja arbuza jako deser po lekkim posiłku to słodka przyjemność, która zamiast obciążać, wspiera tętnice i serce.

Kto powinien uważać na arbuza?

Owoc wydaje się idealny – słodki, soczysty, mało kaloryczny, a przy tym moczopędny. Czy wobec tego każdy może jeść arbuza bez ograniczeń? Niestety nie. Istnieją grupy osób, u których duże porcje mogą nasilać dolegliwości lub zaburzać kontrolę choroby przewlekłej.

Cukrzyca i indeks glikemiczny

Przez lata arbuz miał opinię owocu o bardzo wysokim indeksie glikemicznym na poziomie 72–80. Nowsze badania pokazują wprawdzie, że jego ładunek glikemiczny jest niski, bo większość objętości stanowi woda, ale przy cukrzycy wciąż liczy się ilość zjedzonego miąższu. Im większa porcja, tym więcej cukru trafi do krwi.

Dla diabetyków zalecane są niewielkie ilości arbuza, najlepiej po uzgodnieniu z lekarzem lub dietetykiem. Owoce trzeba wliczyć w dzienny limit węglowodanów. Nie jest dobrym pomysłem zjedzenie dużego talerza samego arbuza na pusty żołądek. Lepsze będzie kilka niedużych kawałków jako element dobrze skomponowanego posiłku z białkiem i tłuszczem.

Choroby nerek i zaburzenia elektrolitowe

U osób z prawidłową funkcją nerek arbuz, dzięki wodzie i potasowi, sprzyja oczyszczaniu dróg moczowych. Sytuacja zmienia się, gdy nerki filtrują krew słabiej. Wtedy nadmiar potasu nie jest usuwany tak sprawnie, a wysokie stężenie we krwi może wywołać groźne zaburzenia rytmu serca.

Pacjenci z przewlekłą chorobą nerek, po przeszczepie lub dializowani powinni ilość arbuza uzgadniać z nefrologiem. Dotyczy to także osób przyjmujących leki oszczędzające potas. Z kolei przy skłonności do kamieni nerkowych sok z arbuza bywa używany jako element wspierający leczenie, bo zwiększa ilość wydalanego moczu i pomaga „wypłukać” drobne złogi. Nie zastępuje to jednak zaleconej terapii i odpowiedniej ilości wody.

Nietolerancje i wrażliwy przewód pokarmowy

Arbuz zawiera fruktozę, czyli naturalny cukier obecny w owocach. U osób z jej nietolerancją po zjedzeniu porcji mogą pojawić się bóle brzucha, wzdęcia i biegunki. Podobnie reagują bywa nieraz przy zespole jelita drażliwego, zwłaszcza gdy arbuz zostanie połączony z innymi owocami bogatymi w FODMAP.

Ajurweda od dawna zauważa te problemy i zaleca, by arbuz traktować jak osobny posiłek. Ma działać wychładzająco i osłabiać ogień trawienny, więc lepiej go nie łączyć z ciężkimi daniami, nabiałem czy mięsem. Osoby z przewlekłymi problemami jelitowymi, skłonnością do wzdęć albo biegunką powinny testować arbuz w małych porcjach, pojedynczo, obserwując reakcję organizmu.

Do osób, które szczególnie powinny omówić jedzenie arbuza z lekarzem lub dietetykiem, należą między innymi:

• chorzy na cukrzycę typu 1 i 2 z trudnościami w stabilizacji glikemii,
• pacjenci z przewlekłą niewydolnością nerek lub przyjmujący leki oszczędzające potas,
• osoby z nietolerancją fruktozy lub zaawansowanym zespołem jelita drażliwego,
• pacjenci po poważnych zabiegach w obrębie jamy brzusznej z restrykcyjną dietą.

Jak jeść arbuza, żeby sobie pomóc?

Arbuz może stać się sprzymierzeńcem zdrowia, jeśli dobierzesz porę, ilość i sposób podania do swoich potrzeb. Dla jednych będzie idealnym owocem na upalne południe, dla innych lekką przekąską przed treningiem, a dla kolejnych – delikatnym wsparciem przy infekcjach dróg moczowych.

Ajurweda

W ajurwedzie arbuz należy do owoców wyraźnie schładzających. Dlatego zaleca się jedzenie go tylko w sezonie, podczas gorących miesięcy, gdy organizm faktycznie potrzebuje chłodu. Szczególnie dobrze służy osobom o konstytucji Pitta – z natury „gorącym”, łatwo czerwieniącym się, skłonnym do stanów zapalnych skóry i nadkwaśności.

Tradycyjna zasada brzmi „eat alone or leave alone”. Arbuz ma być osobnym posiłkiem, zjedzonym mniej więcej 3 godziny po poprzednim. Mieszanie go z ciężkim obiadem, nabiałem czy innymi kalorycznymi potrawami ma według ajurwedy sprzyjać tworzeniu toksyn (Ama) i wzdęciom. Osobom z przewagą dosz Vata i Kapha zaleca się jedzenie arbuza tylko w ciepłe dni i najlepiej w godzinach 10–14, kiedy ogień trawienny jest najsilniejszy.

Dla ajurwedy arbuz to chłodzący owoc, który ma czyścić nerki i skórę, ale tylko wtedy, gdy zjesz go w odpowiednim czasie i bez dodatków.

Sportowcy i osoby aktywne

Dla osób trenujących arbuz jest naturalnym „izotonikiem”. Dostarcza wody, potasu, magnezu i cytruliny, a jednocześnie niewielkiej dawki cukru. To dobre połączenie przed wysiłkiem, bo organizm dostaje paliwo i nawodnienie, ale nie jest obciążony ciężkim tłuszczowym posiłkiem.

Cytrulina z arbuza poprawia przepływ krwi w mięśniach i ich natlenienie. W badaniach obserwowano szybszą regenerację, mniejsze nasilenie bólu potreningowego oraz poprawę tolerancji wysiłku przy regularnym spożyciu soku arbuzowego. W praktyce możesz wykorzystać arbuza w kuchni na wiele sposobów:

• przygotować lemoniadę arbuzową z dodatkiem soku z cytryny i mięty,
• zrobić chłodnik arbuzowo-truskawkowy jako posiłek po treningu w upał,
• dodać kostki mrożonego arbuza do koktajlu z jogurtem roślinnym,
• zjeść prostą sałatkę z arbuza, fety i bazylii jako lekką kolację.

Pestki, olej i arbuz w diecie zwierząt

Najczęściej podczas jedzenia wypluwamy pestki, tymczasem to cenne źródło białka, magnezu, żelaza, cynku i zdrowych tłuszczów. Po wysuszeniu i uprażeniu stają się chrupiącą przekąską, która działa przeciwzapalnie, wspiera pracę jelit i może pomagać przy zaparciach. Trzeba tylko pamiętać, że są dużo bardziej kaloryczne niż sam miąższ.

Z pestek tłoczy się też olej arbuzowy. W tradycyjnej fitoterapii służył jako środek przeciwrobaczy, łagodzący zmiany skórne i odstraszający insekty. W nowoczesnej kosmetyce ceniony jest za lekką, niekomedogenną konsystencję, działanie przeciwzapalne i nawilżające. Sprawdza się przy cerze trądzikowej, mieszanej i przesuszonej, a także podczas olejowania włosów.

Coraz częściej pojawia się też pytanie, czy arbuz jest bezpieczny dla psa. W małych ilościach, po usunięciu pestek i twardej skórki, kawałki arbuza mogą być dla pupila orzeźwiającą przekąską. Dostarczają wody i części witamin, ale zawierają też cukier i działają moczopędnie, więc nie należy przesadzać z ilością. Zwierzę musi mieć stały dostęp do świeżej wody, a wszelkie wymioty, biegunka czy ból brzucha po nowym smakołyku są sygnałem, by skontaktować się z weterynarzem.